czwartek, 14 października 2010

Cmentarz żydowski w Bodzentynie / Cementerio judío de Bodzentyn

Cmentarz żydowski w Bodzentynie znajduje się na zboczu Góry Miejskiej, w pobliżu drogi do Św. Katarzyny. Został formalnie założony w 1867 r., jednak nieformalnie pochówki odbywały się tu znacznie wcześniej. Ostatni znany pochówek odbył się w początku 1942 r.  Po likwidacji bodzentyńskiego getta Niemcy częściowo zdewastowali kirkut. Na powierzchni 1,2 hektara zachowało się 66 macew.  Nagrobki wykonane są z piaskowca i mają bogate zdobienia. Na niektórych zachowały się pozostałości polichromii oraz inskrypcje w języku hebrajskim i jidysz. Na cmentarzu spoczywa Dorota z Bryczkowskich Herling-Grudzińska - matka pisarza Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Przy okazji prezentacji zdjęć chciałam napisać coś o symbolice ornamentyki nagrobków żydowskich.

Cementerio judío de Bodzentyn fue fundada oficialmente en 1867, pero los entierros informales tuvieron lugar aquí hace mucho tiempo. El entierro último tuvo lugar en 1942. Después de la liquidación del ghetto de Bodzentyn los Alemanes parcialmente devastaron el cementerio. Hoy en la superficie de 1,2 hectáreas esta ubicado 66 lápidas. Las lápidas de arenisca son ricos en decoraciones. Tienen los restos de la policromía y unos inscripciones en hebreo e yiddish. En el cementerio se encuentra la lápida de madre de un escritor polaco muy famoso que se llama Gustaw Herling-Grudziński.


Charakterystyczną cechą żydowskich nagrobków jest bogata symbolika, informująca o rodowym pochodzeniu zmarłego, o jego życiu, cechach charakteru czy imieniu. Większość z nich nawiązuje jednak do symboli hebrajskiej Biblii.

 
Lew to biblijny symbol pokolenia Judy, któremu początek dał Juda - jeden z 12 synów Jakuba. Jakub umierając, błogosławił swoich synów, o Judzie powiedział: "Młody lwie, Judo, synu mój, na zdobyczy, synu mój wzrosłeś, czai się jak lew i jak lwica, któż go spłoszy?" (Rodz. 49:9). Lew jest także symbolem imion Arje (hebr. lew) i Lejb. 
W kole znajdują się hebrajskie litery Pe i Nun (נ i פ), będące skrótem sentencji nagrobnej "Tu spoczywa".

Jeleń pojawia się na nagrobkach, jeśli zmarły miał na imię Henryk, w hebrajskim Cwi lub Naftali (Neftali), w jidisz Hirsz. To symbol pokolenia Naftalego. O Naftalim umierający Jakub rzekł: "Naftali- jest jak łania na wolności, przemawia słowami pięknymi" (Rodz. 49:21). Mamy tu także symbol korony. Korona pojawia się on głównie na grobach mężczyzn, gdyż symbolizuje Wiedzę (Torę, oczywiście), czyli najwyższe dobro i cel, jakiemu powinien oddać się syn Adama. Podtrzymywana przez lwy (jak na wcześniejszym zdjęciu) oznacza grób uczonego w Piśmie i Prawie, rabina, wybitnego nauczyciela, czyli osoby niezwykle pobożnej.


Tu mamy aż trzy symbole: lwa, koronę i księgi. O dwóch pierwszych pisałam wyżej, ale dodam coś jeszcze o księgach. Księgi umieszczane były na grobach rabinów, ludzi mądrych, znawców Tory, a czasem, w połączeniu z gęsim piórem, na grobach pisarzy i literatów. Symbolizują mądrość, wyższą kulturę duchową, a w kontekście cmentarnym grób mężczyzny. Bowiem tylko on w judaizmie ma obowiązek studiowania Tory, a tym samym przywilej obcowania z Bogiem. Na nagrobkach żydowskich przedstawiano albo pojedynczą książkę, albo szafę z nimi. Wymowę tego znaku podkreślano również umieszczeniem pojedynczego lichtarza ze świecą, gdyż święte teksty utożsamiano ze światłem wiedzy.

 
Na dwóch powyższych zdjęciach mamy kolejne symbole: ptaka i świeczników. Świecznik pojawia się na nagrobkach kobiecych. Zgodnie z tradycją judaizmu kobieta strzeże pory szabatu, zapala świece szabatowe. Czasem na nagrobkach liczba ramion świecznika odpowiada liczbie wydanych przez zmarłą na świat dzieci. Czasem świece w świeczniku są złamane, na znak przerwanego tragicznie życia. Pojedynczy lichtarz można też spotkać na grobach mężczyzn i należy go wtedy interpretować jako światło wiedzy (tj. Tory). Ptak również pojawia się głównie na nagrobkach kobiecych, zwłaszcza tych kobiet, które nosiły imię Tzipora (hebr.: ptaszyna) lub Fejga (w jidisz). Pisklęta informują o osieroconych dzieciach, jak na powyższym zdjęciu. Do tego złamane drzewo/gałąź symbolizujące nagłe (tragicznie) przerwanie życia, podobnie jak złamane świece. Ptak może się pojawić także na nagrobkach mężczyzn, symbolizując mądrość i sprawiedliwość zmarłego. Dla podkreślenia pewnych cech i przymiotów zmarłego używa się ścisle określonego gatunku ptaków. I tak orzeł symbolizuje opiekuńczość, waleczność, zaś gołąb - pokój, miłość także zgodę małżeńską (patrz: drugie zdjęć wstecz).

 
Macewa z symbolem anielskich skrzydeł, koroną i otwartą księgą. Już w średniowieczu anioły obarczano zadaniem unoszenia dusz do nieba. Stąd anielskie skrzydła to symbol odejścia do nieba, a zatem zmarły był osobą pobożną, o czym świadczą także korona i księga.
 
 
Na macewie z prawej strony widać symbole: wspomnianej już korony oraz wyciągniętej dłoni i dzbana. Dzban z wodą to symbol służby Lewitów w Świątyni, którzy obmywali kapłanom ręce wodą z dzbana. Symbol ten informuje nas, że pochowany w tym miejscu mężczyzna pochodził z rodu Lewiego. 

  Muszę zaznaczyć, że na wielu macewach znajduje się równocześnie wiele symboli. Dotyczą one wielu  dziedzin życia: płci, rodzaju śmierci, zawodu, liczby dzieci, imienia, pochodzenia itp. Nie sposób to wszystko omówić. Wszelka symbolika, nie tylko żydowska, zawsze bardzo mnie interesowała. Studiując temat cmentarzy żydowskich, uświadomiłam sobie, jak wiele symboli zaczerpnęliśmy z tej kultury i odwrotnie, gdyż na terenie Polski przenikają się one bardzo silnie. Np. powszechnie znany symbol serca przebitego strzałą, to właśnie symbol żydowski, oznaczający śmierć ukochanego człowieka, którego odejście sprawiło wielki ból. Natomiast uskrzydlona klepsydra, spotykana na macewach, to zapożyczenie z symboliki chrześcijańskiej.

Polecam kilka ciekawych linków:
Cmentarium

Brak komentarzy: