sobota, 27 listopada 2010

Synagogi katowickie / Sinagogas en Katowice

Jakiś czas temu zaangażowałam się w ciekawe projekty związane z historią Żydów katowickich (zresztą nie tylko). Dzięki współpracy z Gminą Wyznaniową Żydowską w Katowicach oraz Fundacją Or Chaim udało mi się popełnić kilka artykułów na ten temat. Jakiś czas temu zamieściłam na blogu zdjęcia katowickiego cmentarza żydowskiego. Dziś kilka informacji i zdjęcia na temat historii katowickich synagog. Zostałam zainspirowana takim tematem po konferencji, w jakiej ostatnio uczestniczyłam, a nad którą patronat honorowy objął Szewach Weiss, były ambasador Izraela w Polsce.

Pierwsza wzmianka o Żydach mieszkających w Katowicach pochodzi z 1702 roku. W dokumencie sporządzonym przy sprzedaży przez panów Pszczyńskich (rodzinę Prominiców) dóbr majątku zwanego Kuźnicą Bogucką, obejmującego obszar dzisiejszego Śródmieścia Katowic, znajdował się fragment, w którym ów majątek został dokładnie opisany. Znalazła się tam m.in. informacja, że w Kuźnicy Boguckiej był karczmarz – Żyd sprzedający piwo i wódkę. Następna  wzmianka źródłowa dotycząca bytności osadników żydowskich w Katowicach, to lakoniczna informacja z protokołu wizytacji parafii z lat 40. XVIII w. Później pojawiają się kolejne zapiski o pojedynczych rodzinach, generalnie jednak są to informacje o niewielkiej liczbie Żydów zamieszkujący wieś Katowice.  

W 1846 roku we wsi Katowice pojawiła się kolej żelazna, na dużą skalę zaczął rozwijać się przemysł, handel i usługi. Wśród kupców i rzemieślników pojawiło się sporo osób pochodzenia żydowskiego. Liczba rodzin żydowskich zaczęła szybko wzrastać. Według danych dr. Jacoba Cohna (rabina katowickiego) w 1855 roku w Katowicach było 105 dusz żydowskich, a już w 1867 roku – 624. 

Po ogłoszeniu Ustawy Pruskiej o Stosunkach Prawnych Żydów z dnia 23 lipca 1847 roku, na długo zanim Katowice zostały związane z okręgiem synagogalnym Mysłowic, żydowscy mieszkańcy dobrowolnie dołączyli do Mysłowic, gdzie korzystali z instytucji kultu religijnego – łaźni rytualnej i cmentarza. Jednocześnie jednak w Katowicach powstawały plany budowy synagogi, która ostatecznie została oddana do użytku w 1862 roku (pierwsze plany ufundowania małej synagogi nie powiodły się; z inicjatywy Heimanna Fröhlicha miała stanąć na należącej do niego parceli przy dzisiejszej ul. Mariackiej). Została wybudowana na placu uzyskanym z dóbr dworskich Tiela-Wincklera (na rogu dzisiejszych ulic 3 Maja i Słowackiego). Była to druga świątynia, jaka powstała w Katowicach (pierwszy był kościół ewangelicki wybudowany cztery lata wcześniej). Synagoga nie była okazała - piętrowy budynek ze spadzistym dachem, wzniesiony na planie prostokąta w stylu neoromańskim, z dekoracją arkadową na elewacjach bocznych. Jej charakterystycznym elementem były narożne pilastry. Prawdopodobnie architekt, Ignatz Grünfeld,  wzorował się na synagodze w Wolfhagen (w Niemczech). Budowa kosztowała 8 tys. talarów, a w świątyni przygotowano 200 miejsc dla mężczyzn i 120 dla kobiet. W latach 1880/83 roku synagoga została rozbudowana i liczba miejsc wzrosła do 282 dla mężczyzn i 221 dla kobiet. Zanim ją zbudowano żydowscy mieszkańcy Katowic na nabożeństwa jeździli do Bogucic (do 1850 roku). Potem organizowano je w Katowicach w wynajętych pomieszczeniach i domach prywatnych, szczególnie w domu Sommera (dzisiaj na jego miejscu znajduje się Dom Prasy przy Rynku), u Adolfa Fröhlicha (arenda dóbr dworskich, obecnie „Skarbek”), w hotelu „de Prusse” przy Friedrichsplatz (nieistniejący obecnie budynek przy Rynku), czy u Salomona Goldsteina (obecnie ul Warszawska).  

Pierwsza synagoga w Katowicach - stan ok. 1862 r.
(na rogu dzisiejszych ulic: 3 Maja i Słowackiego 22)

 Obecna ul. 3 Maja. Na końcu widać pierwszą synagogę katowicką

 Pierwsza synagoga w Katowicach, po rozbudowie - zdjęcie z 1900 r.
(na rogu dzisiejszych ulic: 3 Maja i Słowackiego 22)

 Tak wygląda to miejsce dzisiaj. Po wybudowaniu Wielkiej Synagogi 
w 1900 r., stara synagoga została sprzedana Paulowi Frantziochowi, 
który ją wyburzył. Wkrótce na jej miejscu wzniesiono wielką secesyjną kamienicę

Wraz z otrzymaniem praw miejskich przez Katowice w 1865 roku gwałtownie wzrosło żydowskie osadnictwo w mieście. Według danych rabina Cohna w 1870 roku Katowice liczyły 812 dusz, w 1895 roku – 1600, a w 1899 roku – 2126. Powstały kolejne budynki religijne: w 1867 roku otworzono mykwę (rytualną łaźnię), rok później od polskiego chłopa  kupiono 3 morgi ziemi i założono cmentarz. 

Druga synagoga, nazwana Wielką Synagogą, stanęła na działce o powierzchni ok. 4400 m kw., leżącej wówczas przy Uferstrasse, a później August-Schneider-Strasse (obecnej ul. Mickiewicza). Etapem rozpoczynającym jej budowę w 1896 było położenie kamienia węgielnego, przez ówczesnego rabina katowickiego Salomona Wienera. Projekt synagogi wykonał niemiecki architekt Max Grünfeld, syn Ignatza Grünfelda - architekta i budowniczego starej synagogi. Uroczyste otwarcie nastąpiło 12 października 1900. Wielka Synagoga była okazałym budynkiem niezwykłej urody, z 670 miejscami dla mężczyzn i 514 dla kobiet. Na tyłach świątyni wznosił się budynek administracyjny (obecnie przychodnia), zbudowano też mykwę, rytualną rzeźnię drobiu oraz piekarnię macy. Została wzniesiona w stylu łączonego neogotyku, neorenesansu i stylu mauretańskiego. Architekt podczas jej projektowania najprawdopodobniej inspirował się niemieckimi synagogami reformowanymi, m.in. Nową Synagogą w Berlinie czy synagogą w Bohum. Najbardziej charakterystycznym elementem świątyni była wielka kopuła o żebrowej konstrukcji, znajdująca się bezpośrednio nad główną salą modlitewną. Na jej szczycie umieszczono latarnię. Kolejnym efektownym elementem były ogromne okna w stylu późnogotyckim, ozdobione koronkowymi maswerkami oraz naczółki zwieńczone strzelistymi wieżyczkami. Kopuła tylko przez 39 lat górowała nad miastem (synagoga została spalona przez Niemców na początku drugiej wojny światowej 4 września 1939). Ruiny rozebrano, a cegły zostały wywiezione do Warszawy, gdzie prawdopodobnie zostały wykorzystane przy odbudowie placu Konstytucji. Powojenne plany przywrócenia Wielkiej Synagogi nie powiodły. Dziś na placu Wielkiej Synagogi (nazwa została wprowadzona uchwałą Rady Miasta Katowic z 8 października 1990 r.) znajduje się targowisko, zaś teren należy do prywatnego właściciela. W przebudowanym budynku dawnego zarządu kompleksu synagogi obecnie znajduje się Miejska Przychodnia Specjalistyczna.

 Wielka Synagoga w Katowicach (widok od strony gimnazjum 
- dziś liceum im. A. Mickiewicza)

Wielka Synagoga w Katowicach  i August-Schneider-Strasse 
- obecnie ul. Mickiewicza - (widok od strony Rynku)

 Wielka Synagoga w Katowicach (widok od strony obecnych ulic: 
Stawowej i  J. Słowackiego)

Wielka Synagoga w Katowicach (widok od strony August-Schneider-Strasse - obecnie ul. Mickiewicza, a dokładniej z okolic dzisiejszego Baru Mlecznego Europa). Budynek z prawej strony to kiedyś zabudowania administracyjne synagogi, dziś Miejska Przychodnia Specjalistyczna


Wnętrze Wielkiej Synagogi w Katowicach

 !939 rok - Wielka Synagoga po spaleniu przez Niemców. Jak widać jeszcze sporo z niej zostało. Można było ją po wojnie odbudować...

W 1939 roku gmina liczyła ok. 12 tys. Żydów. Większość trafiła poprzez getta w Zagłębiu do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Dla uczczenia ich pamięci na placu Wielkiej Synagogi w 1993 roku postawiono obelisk.    

 Obelisk na placu Wielkiej Synagogi
 
Dokładny projekt Wielkiej Synagogi w Katowicach zachował się. Zrodziły się więc plany odbudowy świątyni. Problem w tym, że Gmina Wyznaniowa Żydowska jakiś czas temu wyzbyła się prawa własności do gruntu, sprzedając go prywatnemu właścicielowi. Gdyby udało się odzyskać ziemię, nic już by nie stało na  przeszkodzie... no chyba że pieniądze... ale nie na takie rzeczy ludzie się zrzucali. 


  Do marca 2010 r. katowiccy Żydzi mieli do swojej dyspozycji dom modlitwy 
przy ul. Młyńskiej 13 (na zdjęciu powyżej)

  Obecnie, czyli od marca 2010 r. dom modlitwy znajduje się przy 
ul. 3 Maja 16 (róg z ul. Wawelską). Sala modlitwy otrzymała imię Chaskela Bessera
zmarłego w 2010 r. w Nowym Jorku polsko-amerykańskiego rabina, 
który urodził się i wychował w Katowicach.

Część zdjęć zaczerpnęłam z serwisu Fotopolska (współczesne zdjęcia są moje), ale w zasadzie mogę korzystać z wszystkich zdjęć dowolnie, gdyż prawa autorskie majątkowe wygasły (minęło 71 lat).

niedziela, 14 listopada 2010

Zamek w Będzinie / El castillo en Będzin

Z cyklu "Szklakiem polskich zamków" dziś gotycki zamek w Będzinie. Śmieszna sprawa, bo zamek widać z okien naszego mieszkania. Często, gdy wychodzę na  balkon,  oglądam go w promieniach zachodzącego słońca. Podróżowaliśmy do zamków w najdalszych zakątkach Europy, a do tego, oddalonego, kilka kilometrów od domu, ciągle było nie po drodze. Dziś w końcu wykorzystaliśmy piękną pogodę (18 stopni!) i udaliśmy się na spacer po średniowiecznych murach będzińskiego zamku. 
Murowany zamek zbudowany został ok. połowy XIV wieku, z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego, w miejscu wczesnośredniowiecznego gródka Banden, zniszczonego przez najazd tatarski w 1241 roku.  Założone u jego podnóża, w 1358 roku, miasto miało początkowo charakter militarny. Zamek należał do systemu obronnego zachodniej granicy Polski. Sporo ciekawych informacji na temat historii zamku na stronie Zamki Polskie

Castillo gótico de Bedzin esta situado en la parte sur de Polonia en el pueblo Będzin. Historia del castillo se remonta a mediados de la 14ª siglo. Residencia fue construida en el lugar de las paredes de madera antiguo de 11 regla de siglo del  rey polaco - Casimir el Grande. El castillo jugado un papel importante en la defensa de la frontera occidental de Polonia contra las invasiones de la Silesia y los Checos. Al mismo tiempo, estaba monitoreando la situación en el ámbito de las rutas comerciales. En 1434 hubo un acuerdo entre los señores de la Silesia y Polonia, que era luchar contra los invasores frontera. Al comienzo de la 17 ª siglo el castillo destruyó un gran incendio. Cuarenta años más tarde, el fuego y repite en el 18 edificio del siglo estaba en ruinas. Actualmente, el edificio alberga un museo. La exposición está dedicada a la historia del castillo y sus alrededores.

















 

sobota, 13 listopada 2010

Skansen w Tokarnii/ El Museo de la arquitectura rústica de Tokarnia

To zaległość, którą od dawna usiłowałam wrzucić na bloga, ale jako ciągle inne wydarzenia spychały tę relację dalej w czasie. Ponieważ śladów lata trudno już szukać za oknem, to myślę, że te zdjęcia, wypełnione soczystą zielenią trawy i żółcią kwiatów będą takim ostatnim tchnieniem tamtych ciepłych dni. W trakcie moich wakacyjnych wędrówek po województwie świętokrzyskim dotarłam do wsi Tokarnia, gdzie znajduje się niezwykły skansen - Muzeum Wsi Kieleckiej. Tak naprawdę na obejrzenie całości trzeba przeznaczyć cały dzień i mieć wygodne buty. Ten skansen, a tak naprawdę park etnograficzny, rozciąga się na dużym obszarze - 72 hektarów. Podzielony został na kilka stref (sektorów): małomiasteczkowy, wyżynny, nizinny, dworsko-folwarczny, budownictwa świętokrzyskiego, terenów lessowych. Generalnie dużo spacerowania i zwiedzania. Wiele chałup, zagród, kościołków, wiatraków i spichlerzy jest otwartych, można do nich wchodzić. To urokliwe miejsce. My z Karoliną byłyśmy w lecie, męczył nas upał, bolały nogi, a na dodatek Karolina dostawała histerii, gdy usłyszała brzęczenie jakiegoś owada. Podejrzewam, że warto tu przyjechać także w innej porze roku, na pewno, każda ma swój urok. Bardzo polecam to miejsce. Jest naprawdę piękne.


En el cercano de Kielce esta ubicado el pueblo de Tokarnia donde se halla el museo de arquitectura rústica de Kielce - el Parque Etnográfico en Tokarnia. En el parque de superficie de 72 hectáreas podemos pasar largas horas paseando entre las casas de madera del siglo XVIII/XIX. Ahí se puede visitar granjas enteras, casas y molinos de viento, vallados, herrerías, fábricas de aceite, una mansión, graneros, capillas y cruces, una iglesia de valor excepcional de Rogów y una finca de alerce.